Kennisbank
Inrichting voor Stelselmatige Daders (ISD)
De ISD-maatregel duurt maximaal twee jaar. Lees over de voorwaarden, behandeling, verlof, terugplaatsing en mogelijkheden om te klagen.
De maatregel Inrichting voor Stelselmatige Daders (ISD) is bedoeld voor meerderjarige veelplegers en kan maximaal twee jaar duren. Naast bescherming van de samenleving is het verminderen van terugval een doel. Tijdens de maatregel kunt u begeleiding en behandeling krijgen en, afhankelijk van uw situatie, toewerken naar verblijf buiten de inrichting.
Wanneer kan de rechter ISD opleggen?
De ISD-maatregel bestaat sinds 1 oktober 2004 en verving de Strafrechtelijke Opvang Verslaafden (SOV), waarvan het programma in de ISD is opgenomen. ISD is niet beperkt tot mensen met een verslaving: ook mannen en vrouwen zonder verslaving en mensen met psychische problemen behoren tot de doelgroep.
De maatregel is een laatste mogelijkheid om herhaaldelijke criminaliteit te doorbreken. De rechter bekijkt daarom eerdere straffen en maatregelen, andere mogelijkheden en het verband tussen persoonlijke problemen en het risico op nieuwe misdrijven.
Alleen de meervoudige kamer mag ISD opleggen, en uitsluitend als de officier van justitie daarom vraagt (artikel 369 lid 2 Sv en artikel 38m Sr). Volgens artikel 38m Sr gelden deze voorwaarden:
- Het nieuwe feit is een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis is toegestaan.
- In de vijf jaar vóór dat feit zijn er minstens drie onherroepelijke veroordelingen wegens een misdrijf geweest tot een vrijheidsbenemende straf of maatregel, vrijheidsbeperkende maatregel of taakstraf. Ook een taakstraf uit een onherroepelijke strafbeschikking kan meetellen. Onherroepelijk betekent dat de beslissing definitief is.
- Het nieuwe misdrijf is gepleegd nadat deze straffen of maatregelen zijn uitgevoerd.
- Er bestaat een ernstig risico op opnieuw een misdrijf.
- De veiligheid van personen of goederen vereist de maatregel.
ISD kan niet worden opgelegd aan iemand die ontoerekeningsvatbaar is in de zin van artikel 39 Sr.
Duur en verschil met gevangenisstraf
De maximale duur is twee jaar (artikel 38n Sr). De Richtlijn voor strafvordering bij meerderjarige veelplegers gaat vanwege de effectiviteit uit van minimaal één jaar.
Ook herhaalde, relatief lichte misdrijven, zoals winkeldiefstallen, kunnen tot ISD leiden. De rechter beoordeelt niet alleen het laatste feit, maar ook het patroon. De maatregel draait om beveiliging en behandeling, niet om leedtoevoeging zoals bij straf. Alleen het doel van maatschappelijke beveiliging kan al voldoende zijn voor oplegging.
ISD is een alternatief voor gevangenisstraf. Volgens de Hoge Raad mogen beide niet worden gecombineerd voor hetzelfde feitencomplex. Dat geldt ook wanneer de ISD voorwaardelijk wordt opgelegd (21 maart 2006, LJN AV1161).
Het verblijfsplan en uw begeleiding
Bij de start worden een Detentie- en Re-integratieplan, het D&R-plan, en een verblijfsplan opgesteld. Het verblijfsplan moet binnen een maand na aanvang gereed zijn (artikel 18c Pbw). Het beschrijft de uitvoering van de maatregel en bevat in ieder geval een beoordeling van uw lichamelijke en geestelijke toestand en een persoonlijk begeleidingsplan (artikelen 44g en 44i Pm).
Onder meer de trajectbegeleider, het psycho-medisch overleg en de gemeente zijn hierbij betrokken. De directeur wijst een trajectcoördinator aan die u gedurende het verblijf begeleidt, afspraken bewaakt en betrokken instanties met elkaar verbindt (artikel 44k Pm).
Het traject is maatwerk. Uw bereidheid tot behandeling, benodigde trainingen en voortgang beïnvloeden hoe lang iedere fase duurt. Zodra de oplegging definitief is, liggen de feitelijke uitvoeringsbeslissingen bij DJI.
Gevangeniswezen: verblijf binnen de inrichting
Gesloten fase en zorg
De intramurale fase is het verblijf binnen de inrichting. Eerst ligt de nadruk op onderzoek naar uw problemen, stabiliteit, dagelijkse structuur en het voorbereiden van terugkeer.
U verblijft in beginsel op een aparte ISD-afdeling, niet samen met gedetineerden die op een andere strafrechtelijke grond vastzitten. De begeleiding moet motiveren en ondersteunen. Er is aandacht voor psychiatrische problemen, geestelijke gezondheidszorg, zelfverzorging, huisvesting en financiën. Daarvoor is extra psychiatrische en psychologische zorg en begeleiding nodig. Bij een passende medische indicatie kan de maatregel ook in een Penitentiair Psychiatrisch Centrum worden uitgevoerd.
Dagprogramma en trajectregime
Een ISD-afdeling heeft een gemeenschapsregime (artikel 19 lid 1 Pbw). Artikel 3 lid 2 Pm schrijft een basisprogramma van 42,5 uur per week voor, met minstens 22,5 uur activiteiten en bezoek. Dit wettelijke minimum kwam ook aan de orde in RSJ-uitspraken van 3 en 9 januari 2025.
Daarnaast onderscheidt de interne Productspecificatie ISD:
- ISD-basis: minimaal 43 uur activiteiten, zonder opbouw van vrijheden buiten. Dit is bedoeld voor mensen die niet willen meewerken aan re-integratie en gedragsverandering.
- ISD-traject: 48 uur activiteiten, met mogelijkheid tot opbouw van vrijheden buiten, voor mensen die gemotiveerd zijn tot gedragsverandering.
Meestal begint iemand in het basisregime, vaak fase 1 genoemd. Doorstroming naar het trajectregime, vaak fase 2, volgt wanneer een re-integratietraject haalbaar wordt geacht. Terugplaatsing is mogelijk. De gewone regeling voor promoveren en degraderen geldt niet voor ISD (artikelen 1b en 1e onder a Rspog).
De Productspecificatie is een interne richtlijn, geen zelfstandig recht of zorgplicht uit de Pbw. Dat onderscheid bevestigde de RSJ op 28 februari 2024, zaak 21/23727/GA.
Tussenfase en verlof
In de tussenfase woont u nog op de ISD-afdeling, maar onderneemt u buiten activiteiten, zoals werk, scholing, dagbesteding of behandeling. Deze overgangsfase is niet verplicht: rechtstreeks doorstromen naar verblijf buiten is mogelijk.
Tijdens de gesloten fase en tussenfase kan al dan niet begeleid verlof worden verleend van minimaal 2 tot maximaal 52 uur per week (artikel 20c RTVI). De genoemde buitenactiviteiten tellen niet als verlof en gaan niet van dat maximum af. De directeur heeft veel beoordelingsruimte bij de duur en voorwaarden, met aandacht voor uw omstandigheden en verantwoordelijkheidsbesef.
Verlof tijdens voorlopige hechtenis na een ISD-veroordeling is niet hetzelfde als verlof tijdens de uitvoering. In KC2012/069 van 15 februari 2012 werd verlof geweigerd omdat de ISD nog niet werd uitgevoerd. De vergelijking met iemand die voorlopig vastzit na een veroordeling tot gevangenisstraf ging niet op.
De extramurale fase: verblijf buiten
De extramurale fase duurt zes maanden tot anderhalf jaar. U kunt verblijven in een zorginstelling, begeleid wonen of zelfstandig wonen met dagbesteding, zorg of ondersteuning. Het doel is omgaan met of beheersen van problemen en terugkeer in de samenleving.
De selectiefunctionaris beslist over de start na advies van de directeur en het college van burgemeester en wethouders (artikel 44l Pm). De gemeente draagt verantwoordelijkheid voor de uitvoering; de directeur blijft algemeen verantwoordelijk (artikel 44e Pm).
U moet onder meer:
- aanwijzingen van de trajectbegeleider opvolgen;
- geen strafbare feiten plegen;
- geen harddrugs gebruiken.
De directeur of het gemeentebestuur kan bijzondere voorwaarden toevoegen (artikel 44l lid 3 Pm). De reclassering houdt toezicht en rapporteert maandelijks aan de directeur. Ook een verlofverzoek moet nog naar de directeur. De RSJ bevestigde dit op 1 april 2015, zaak 15/0116/GA.
Terugplaatsing naar de inrichting
Bij overtreding van voorwaarden of onttrekking aan opname of begeleiding kunt u tijdelijk of definitief worden teruggeplaatst. De selectiefunctionaris beslist op advies van de directeur. De directeur moet daarvoor ook informatie bij gemeente en reclassering inwinnen (artikel 44m Pm).
Alleen zeer uitzonderlijk mag terugplaatsing plaatsvinden zonder voorafgaande beslissing van de selectiefunctionaris. De RSJ verlangde vroeger dat deze functionaris vervolgens de noodzaak van de versnelde terugplaatsing motiveerde. Op 28 oktober 2025 kwam de RSJ daarvan terug, omdat over het handelen van de directeur beklag mogelijk is bij de commissie van toezicht (25/48730/GB).
Dat bevoegdheden ertoe doen, blijkt ook uit KC204/012 van 4 november 2013: een terugplaatsing voldeed niet aan de vereisten van de Pm. De klacht was gegrond en er volgde een tegemoetkoming.
ISD voor vreemdelingen
Sinds 1 juli 2009 kan ISD ook worden opgelegd aan vreemdelingen zonder rechtmatig verblijf volgens artikel 8 Vreemdelingenwet 2000 die niet of moeilijk uitzetbaar zijn.
Voor deze groep bestaat de maatregel alleen uit verblijf binnen de inrichting, omdat reguliere maatschappelijke voorzieningen niet toegankelijk zijn. Artikel 4 RTVI sluit verlof uit bij een ongewenstverklaring of wanneer vaststaat dat uitzetting na detentie volgt. Incidenteel verlof kan onder bepaalde omstandigheden wel mogelijk zijn.
Klagen en tussentijdse toetsing
Een ontbrekend of leeg verblijfsplan
Een plan moet inhoud hebben. In KC2010/001 van 5 januari 2010 was binnen 28 dagen een document opgesteld, maar kwam een inhoudelijk plan pas na vier maanden tot stand. De klacht was gegrond; de tegemoetkoming bedroeg € 50.
Ook in KC2016/033 van 1 mei 2016 leidde het ontbreken van een verblijfsplan, behandeling of programma tot een gegronde klacht en € 50 tegemoetkoming. Daartegenover staat KC2013/009 van 1 februari 2013: het plan was binnen vier weken opgesteld en onvoldoende voortvarendheid was niet gebleken. Die klacht was ongegrond.
De rechter laten beoordelen of voortzetting nodig is
Vanaf zes maanden na aanvang kunt u de rechter vragen of de maatregel moet doorgaan (artikel 6:6:14 Sv). De rechter beoordeelt onder meer:
- het behandelverloop en de zorgvuldigheid van uitvoering;
- of de maatregel nog bij het doel past;
- risico’s op onveiligheid, drugsoverlast en verloedering bij beëindiging;
- omstandigheden buiten uw macht waardoor voortzetting niet meer zinvol is.
Deze beoordeling is onder meer uitgewerkt door het Hof Arnhem op 18 juli 2007, LJN BB3016. Het verzoek hoort bij de rechtbank die in eerste aanleg bevoegd was, ook als het gerechtshof ISD oplegde (Hoge Raad 18 november 2008, NJ 2009, 292).
Voortijdige beëindiging volgt niet snel: maatschappelijke beveiliging kan zelfstandig voortzetting dragen. Klachten over verloop, inhoud, doelmatigheid en zorgvuldigheid van behandeling horen bij deze toetsingsprocedure, niet bij beklag op grond van artikel 60 Pbw. Dat volgt uit RSJ-uitspraken van 20 oktober 2017, zaken 16/4169/GA en 17/0672/GA. Een klacht over een ontbrekend plan moet dus worden onderscheiden van een beoordeling van de behandeling als geheel.
Einde van de maatregel en nazorg
Na de opgelegde duur eindigt ISD automatisch. De minister van Justitie en Veiligheid kan de maatregel ook eerder beëindigen, na advies van de directeur (artikel 6:2:20 Sv).
Bij een nieuw misdrijf na afloop kan opnieuw ISD worden gevorderd en opgelegd. Eerdere veroordelingen mogen daarbij opnieuw meetellen.
De nazorg richt zich op identiteitsbewijs, inkomen, schulden, huisvesting en zorg. De inrichting overlegt hierover met gemeente, reclassering en andere instellingen. Tekorten aan passende woonruimte kunnen terugkeer bemoeilijken. Wonen op een plek waar drugs worden gebruikt kan het terugvalrisico vergroten.
Na afloop biedt de ISD-maatregel zelf geen strafrechtelijke grondslag meer om medewerking aan bijvoorbeeld reclasseringsbegeleiding af te dwingen.
Wat betekent dit voor u?
Vraag bij de start naar uw verblijfsplan en bespreek met de trajectcoördinator welke begeleiding en stappen naar verblijf buiten zijn voorzien. Een tijdig document zonder concrete inhoud is niet voldoende.
Houd bij verlof en doorstroming rekening met een individuele beoordeling: motivatie en voortgang spelen mee, maar geven niet automatisch recht op vrijheden. Bespreek vóór verblijf buiten welke algemene en bijzondere voorwaarden gelden.
Bij problemen is de juiste procedure doorslaggevend. Een ontbrekend plan of handelen van de directeur bij terugplaatsing kan aanleiding zijn voor beklag. De vraag of voortzetting van de ISD nog noodzakelijk en zinvol is, hoort bij de rechterlijke tussentijdse toetsing. Bewaar daarom plannen en beslissingen en bespreek met uw advocaat welke route past.
Maak huisvesting, inkomen en vervolgzorg al tijdens het traject bespreekbaar. Zo kunnen u en uw familie samen met de betrokken begeleiders zicht houden op wat na afloop geregeld moet zijn.
Let op
Deze pagina is geschreven vanuit de expertise van Mr. S.P.C. (Stan) Broekmans, gespecialiseerd in detentierecht bij Hameleers Antonides Advocaten. Heeft u een vraag over uw eigen situatie? Neem dan contact op; een eerste inschatting kost u niets.
Vragen over uw situatie?
Bel voor een gratis eerste inschatting of laat uw gegevens achter; u wordt zo snel mogelijk teruggebeld door een advocaat die gespecialiseerd is in detentierecht.